એનલ ફિશર – આકાશ પોલી ક્લિનિક

એનલ ફિશર શું છે?

એનલ ફિશર એ નીચલા મળાશય (ગુદા નળી)ના અસ્તરમાં પડેલો ચીરો છે, જે મળત્યાગ વખતે દુખાવો કરે છે. એનલ ફિશરથી વધુ ગંભીર તકલીફો થતી નથી.

મોટાભાગના એનલ ફિશર ઘરગથ્થુ સારવારથી થોડા દિવસો કે અઠવાડિયાંમાં રુઝાઈ જાય છે. તેને ટૂંકા ગાળાના (એક્યુટ) એનલ ફિશર કહેવાય છે. જો તમારું એનલ ફિશર 8 થી 12 અઠવાડિયાં પછી પણ ન રુઝાય, તો તેને લાંબા ગાળાનું (ક્રોનિક) ફિશર ગણવામાં આવે છે. ક્રોનિક ફિશર માટે તબીબી સારવારની જરૂર પડી શકે છે.

એનલ ફિશર એક સામાન્ય તકલીફ છે. તે દરેક ઉંમરના લોકોને થાય છે, ખાસ કરીને યુવાન અને અન્યથા સ્વસ્થ લોકોને.

એનલ ફિશર થવાનું કારણ શું છે?

ગુદા નળીમાં ઈજા કે આઘાતને કારણે એનલ ફિશર થાય છે. ઈજા ત્યારે થઈ શકે છે જ્યારે:

તમને મોટો મળ આવે.
તમને કબજિયાત હોય અને તમે સખત મળ કાઢવાનો પ્રયત્ન કરો.
તમને વારંવાર ઝાડા થાય.
તમે બાળકને જન્મ આપો. (પ્રસૂતિથી ગુદા નળીમાં ઈજા થઈ શકે છે.)

મળાશયની તપાસ, ગુદા મૈથુન અથવા કોઈ બહારની વસ્તુને કારણે પણ ફિશર થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં ક્રોહન્સ ડિસીઝને કારણે ફિશર થઈ શકે છે.

ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે ગુદાને નિયંત્રિત કરતી બે સ્નાયુ-વીંટીઓ (સ્ફિંક્ટર)માં વધારાનો તણાવ ફિશરનું એક કારણ હોઈ શકે છે. બાહ્ય ગુદા સ્ફિંક્ટર તમારા સભાન નિયંત્રણમાં હોય છે. પરંતુ આંતરિક સ્ફિંક્ટર નહીં. આ સ્નાયુ હંમેશા દબાણ કે તણાવ હેઠળ રહે છે. જો દબાણ વધુ પડતું વધી જાય, તો તે ખેંચ (સ્પાઝમ) લાવી શકે છે અને ગુદા સુધીનો લોહીનો પ્રવાહ ઘટાડી શકે છે, જેનાથી ફિશર થાય છે. આ દબાણ ફિશરને રુઝાતું પણ અટકાવી શકે છે.

લક્ષણો શું છે?

તમને આ થઈ શકે છે:

મળત્યાગ વખતે તીક્ષ્ણ, ચચરાટ કે બળતરાવાળો દુખાવો. ફિશરનો દુખાવો ઘણો તીવ્ર હોઈ શકે છે. તે થોડી વાર માટે હોઈ શકે છે અથવા મળત્યાગ પછી કેટલાક કલાકો સુધી રહી શકે છે.
તમને ટોઇલેટ પેપર પર ચળકતા લાલ લોહીનો નાનો ડાઘ અથવા ટોઇલેટમાં લોહીનાં થોડાં ટીપાં દેખાઈ શકે છે. ફિશરનું લોહી મળથી અલગ હોય છે. (ખૂબ કાળો, ડામર જેવો મળ અથવા મળમાં ભળેલું ઘેરું લાલ લોહી વધુ ગંભીર તકલીફનો સંકેત હોઈ શકે છે.) મળત્યાગ સાથે કોઈપણ લોહી પડે તો તમારા ડૉક્ટરને જણાવો.

ક્યારેક એનલ ફિશર એક પીડારહિત ઘા હોઈ શકે છે જે રુઝાતો નથી. તેમાંથી સમયાંતરે લોહી પડી શકે છે, પરંતુ બીજાં કોઈ લક્ષણો હોતાં નથી.

એનલ ફિશરનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?

ડૉક્ટર તમારાં લક્ષણો અને શારીરિક તપાસના આધારે એનલ ફિશરનું નિદાન કરી શકે છે. તપાસમાં આનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

નિતંબને હળવેથી અલગ કરીને ફિશર જોવું.
ડિજિટલ રેક્ટલ તપાસ. ડૉક્ટર મોજું પહેરેલી આંગળી ગુદા નળીમાં દાખલ કરે છે.
આમાં ગુદા નળીની અંદર જોવા માટે નાના, લાઇટવાળા સ્કોપનો ઉપયોગ થાય છે.

રેક્ટલ તપાસ કે એનોસ્કોપી કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર ફિશર રુઝાવાનું શરૂ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈ શકે છે. જો તરત જ તપાસ કરવી જરૂરી હોય, તો તે ભાગને બહેરો કરવા માટે દવાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

દવાઓ

ટોપિકલ એનેસ્થેટિક (લગાવવાની બધિર કરતી દવાઓ)

ટોપિકલ દવા એવી દવા છે જે તમે સીધી અસરગ્રસ્ત ભાગ પર લગાવો છો. ટોપિકલ એનેસ્થેટિક ચામડીને સંવેદનહીન (બહેરી) કરીને કામ કરે છે, જે એનલ ફિશરના કિસ્સામાં મળત્યાગ વખતે થતા તીક્ષ્ણ અને તીવ્ર દુખાવામાં રાહત આપવામાં મદદ કરે છે.

લિડોકેઇન સૌથી વધુ લખી આપવામાં આવતી ટોપિકલ એનેસ્થેટિક દવા છે. તે જેલ અથવા મલમના રૂપમાં આવે છે. લિડોકેઇનનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ફક્ત એક થી બે અઠવાડિયાં માટે થાય છે, કારણ કે આટલા સમયમાં ફિશર રુઝાવાનું શરૂ થઈ જવું જોઈએ. સામાન્ય રીતે તે મળત્યાગના થોડા સમય પહેલાં લગાવવામાં આવે છે, પરંતુ તમારે હંમેશા દવા સાથે આવતી સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.

દુખાવાની દવાઓ

જો તમને મળત્યાગ પછી લાંબા સમય સુધી બળતરાવાળો દુખાવો રહેતો હોય, તો તમને પેરાસિટામોલ કે આઇબુપ્રોફેન જેવી દુખાવાની દવા (એનાલ્જેસિક) લખી આપવામાં આવી શકે છે. ફરીથી, તમારે હંમેશા દર્દી માહિતી પત્રિકા કે પેકેટ પરની ડોઝની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.

ગ્લિસરિલ ટ્રાઇનાઇટ્રેટ (GTN)

જો એક અઠવાડિયા પછી પણ તમારાં લક્ષણોમાં સુધારો શરૂ ન થાય, તો તમને ગ્લિસરિલ ટ્રાઇનાઇટ્રેટ (GTN) નામની દવા લખી આપવામાં આવી શકે છે. GTN નજીકની રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરીને કામ કરે છે, જેનાથી ફિશરવાળી જગ્યાએ લોહીનો પુરવઠો વધે છે. લોહીનો પુરવઠો વધવાથી ફિશર વધુ ઝડપથી રુઝાવું જોઈએ.

GTN ગુદાનું દબાણ પણ ઘટાડે છે. તેનાથી દુખાવો ઘટવામાં મદદ મળવી જોઈએ. તે મલમના રૂપમાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે દર 12 કલાકે સીધું ગુદાના ભાગ પર લગાવવામાં આવે છે. GTN ગર્ભવતી કે સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ માટે યોગ્ય નથી. તે બાળકો માટે પણ યોગ્ય નથી. આ પ્રકારની દવાની ખૂબ સામાન્ય આડઅસર માથાનો દુખાવો છે. GTN વાપરતા લગભગ 50% લોકોને માથાનો દુખાવો થાય છે. કેટલાક લોકોને GTN વાપર્યા પછી ચક્કર કે હળવાશ જેવું પણ લાગી શકે છે.

સામાન્ય રીતે તમારે GTN મલમ છ થી આઠ અઠવાડિયાં સુધી, અથવા તમારું ફિશર સંપૂર્ણ રુઝાઈ ન જાય ત્યાં સુધી વાપરવો પડશે.

કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ

કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ એક પ્રકારની દવા છે જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઇપરટેન્શન)ની સારવાર માટે થાય છે. જોકે, કેટલાક લોકોમાં એનલ ફિશરની સારવારમાં પણ તે ઉપયોગી સાબિત થઈ છે.

લગાવવાની કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર દવાઓ સ્ફિંક્ટર સ્નાયુને ઢીલો કરીને અને ફિશરવાળી જગ્યાએ લોહીનો પુરવઠો વધારીને કામ કરે છે.

લગાવવાની કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર દવાઓની આડઅસરોમાં આનો સમાવેશ થઈ શકે છે:

માથાનો દુખાવો
ચક્કર આવવા, ખાસ કરીને બેઠેલી કે સૂતેલી સ્થિતિમાંથી ઊભા થતી વખતે
દવા લગાવો ત્યારે તે જગ્યાએ ખંજવાળ કે બળતરા

જોકે, તમારું શરીર દવાથી ટેવાઈ જાય પછી કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સની આડઅસરો થોડા દિવસોમાં જતી રહેવી જોઈએ.

કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ GTN કરતાં વધુ અસરકારક હોવાનો કોઈ પુરાવો નથી, તેથી સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ ફક્ત એવા લોકોમાં થાય છે જેઓ GTN લઈ શકતા નથી અથવા લેવા માંગતા નથી.

બોટ્યુલિનમ ટોક્સિન

બોટ્યુલિનમ ટોક્સિન એનલ ફિશરની પ્રમાણમાં નવી સારવાર છે. સામાન્ય રીતે બીજી સારવાર નિષ્ફળ જાય ત્યારે તેનો ઉપયોગ થાય છે.

બોટ્યુલિનમ ટોક્સિન એક શક્તિશાળી ઝેર છે જે નાના ડોઝમાં વાપરવું સુરક્ષિત છે. એનલ ફિશરના કિસ્સામાં, ટોક્સિનના ઇન્જેક્શનથી તમારા સ્ફિંક્ટર સ્નાયુને નિષ્ક્રિય (પેરાલાઇઝ) કરી શકાય છે. આનાથી સ્નાયુમાં ખેંચ (સંકોચન) અટકવી જોઈએ, જે દુખાવો ઘટાડવામાં અને ફિશરને રુઝાવામાં મદદ કરે છે.

બોટ્યુલિનમ ટોક્સિન ટૂંકા થી મધ્યમ ગાળા માટે અસરકારક સારવાર છે; સારવાર પછી ચારમાંથી ત્રણ લોકો છ મહિના સુધી લક્ષણમુક્ત રહે છે. લાંબા ગાળે વધુ સારવારની જરૂર પડી શકે છે, કારણ કે લગભગ અડધા લોકોમાં ત્રણ વર્ષની અંદર લક્ષણો પાછાં આવે છે.

ફોલો-અપ

સામાન્ય રીતે તમારા ડૉક્ટર સારવાર શરૂ કર્યાના લગભગ આઠ અઠવાડિયાં પછી ફોલો-અપ એપોઇન્ટમેન્ટ ગોઠવશે. આનાથી તેઓ તપાસી શકશે કે તમારું ફિશર રુઝાઈ ગયું છે કે તેમાં પૂરતો સુધારો દેખાય છે. જો તમારી તકલીફની સંપૂર્ણ સારવાર ન થઈ હોય, તો તમારા ડૉક્ટર છ થી આઠ અઠવાડિયાં પછી વધુ એક ફોલો-અપ એપોઇન્ટમેન્ટની સલાહ આપી શકે છે.

જો તમારું એનલ ફિશર ખાસ કરીને ગંભીર હોય, અથવા આઠ અઠવાડિયાં પછી પણ સારવારથી ફરક ન પડે, તો નિષ્ણાત સારવાર માટે તમને પ્રોક્ટોલોજિસ્ટ (મળાશય અને ગુદાની તકલીફોના નિષ્ણાત ડૉક્ટર) પાસે મોકલવામાં આવી શકે છે. સામાન્ય રીતે આમાં કોઈ પ્રકારની સર્જરીનો સમાવેશ થશે.

સર્જરી

એનલ ફિશરની સારવાર માટે ઘણી અલગ અલગ સર્જિકલ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. તેની ચર્ચા નીચે કરી છે.

ઇન્ટરનલ સ્ફિંક્ટરોટોમી

ઇન્ટરનલ સ્ફિંક્ટરોટોમીમાં સ્ફિંક્ટર સ્નાયુનો એક ભાગ દૂર કરવામાં આવે છે. આનાથી સ્નાયુનો તણાવ ઘટે છે, સ્ફિંક્ટરની વધુ ખેંચ અટકે છે અને એનલ ફિશર રુઝાઈ શકે છે.

ઇન્ટરનલ સ્ફિંક્ટરોટોમી પ્રમાણમાં સરળ ઓપરેશન છે, જે લોકલ એનેસ્થેટિક આપીને ડે-પેશન્ટ તરીકે કરી શકાય છે, એટલે કે તમારે રાત હોસ્પિટલમાં રોકાવું નહીં પડે.

ઇન્ટરનલ સ્ફિંક્ટરોટોમી સફળતાનો સારો રેકોર્ડ ધરાવતી અસરકારક સારવાર છે. આ પ્રકારની સર્જરી કરાવનારા લગભગ 95% લોકોનું એનલ ફિશર રુઝાઈ જાય છે.

ગુદાના સ્નાયુઓને નુકસાન થવાને કારણે સર્જરી પછી લગભગ 10માંથી 1 વ્યક્તિને મળ પરનો કાબૂ ઓછો થવાની (બાવેલ ઇન્કોન્ટિનન્સ) તકલીફ થાય છે. એનો અર્થ છે કે તેઓ મળત્યાગ પરનો થોડો કાબૂ ગુમાવે છે. જોકે, સામાન્ય રીતે આ હળવા પ્રકારની તકલીફ હોય છે જેમાં વ્યક્તિ ગેસ નીકળતો રોકી શકતી નથી, અને કપડાં થોડાં ખરડાઈ પણ શકે છે.

સામાન્ય રીતે સર્જરી પછીના પહેલા થોડા મહિનામાં આ તકલીફનાં લક્ષણો સુધરે છે અને બે મહિનામાં મટી જાય છે. જોકે, લગભગ 200માંથી 1 કિસ્સામાં આ તકલીફ કાયમી રહે છે

ફિશરેક્ટોમી

ફિશરેક્ટોમી એટલે આસપાસની પેશીઓ સાથે એનલ ફિશરને સર્જરીથી દૂર કરવું.

ફિશરેક્ટોમીનો ઉપયોગ ઇન્ટરનલ સ્ફિંક્ટરોટોમી જેટલો વ્યાપક નથી, કારણ કે તે મૂળ કારણોની સારવાર કરતી નથી. તેથી, ફિશરેક્ટોમી ભવિષ્યમાં એનલ ફિશર ફરી થતું અટકાવી ન શકે.

જોકે, બાળકો માટે ફિશરેક્ટોમી ભલામણ કરેલો સારવાર વિકલ્પ હોઈ શકે છે, કારણ કે નાની ઉંમરે સ્ફિંક્ટર સ્નાયુનો ભાગ દૂર કરવાથી કાયમી ઇન્કોન્ટિનન્સ થઈ શકે છે.

એડવાન્સમેન્ટ એનલ ફ્લેપ્સ

એડવાન્સમેન્ટ એનલ ફ્લેપ્સમાં તમારા શરીરના બીજા ભાગમાંથી સ્વસ્થ પેશી લઈને તેનો ઉપયોગ ફિશર રિપેર કરવા અને ફિશરવાળી જગ્યાએ લોહીનો પુરવઠો સુધારવા માટે થાય છે.

ગર્ભાવસ્થા અથવા ગુદાને થયેલી બીજી કોઈ ઈજાના પરિણામે થયેલા ક્રોનિક એનલ ફિશરની સારવાર માટે ઘણી વાર આની ભલામણ કરવામાં આવે છે.

તપાસ દરમિયાન ડૉક્ટર એ પણ જાણી શકે છે કે ફિશર બીજી કોઈ તકલીફને કારણે તો નથી થયું. એકથી વધુ ફિશર હોવાં, અથવા ગુદાના એવા ભાગમાં એક કે વધુ ફિશર હોવાં જ્યાં સામાન્ય રીતે ફિશર થતાં નથી, એ ઇન્ફ્લેમેટરી બાવેલ ડિસીઝ કે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ જેવી વધુ ગંભીર તકલીફનો સંકેત હોઈ શકે છે.