હરસ શું છે?
હરસ એ ગુદા અને મળાશયમાં અથવા તેની આસપાસ ફૂલી ગયેલી રક્તવાહિનીઓ છે. હરસની નસો મળાશયના સૌથી નીચેના ભાગમાં અને ગુદામાં આવેલી હોય છે. ક્યારેક તે એટલી ફૂલી જાય છે કે નસોની દીવાલો ખેંચાઈને પાતળી થઈ જાય છે અને મળત્યાગ વખતે તેમાં બળતરા થાય છે. હરસને બે મુખ્ય પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: આંતરિક અને બાહ્ય.
આંતરિક હરસ મળાશયની અંદર એટલા ઊંડે હોય છે કે તમે તેને જોઈ કે અનુભવી શકતા નથી. સામાન્ય રીતે તેમાં દુખાવો થતો નથી, કારણ કે મળાશયમાં દુખાવો અનુભવતી ચેતાઓ ઓછી હોય છે. લોહી પડવું એ જ તેની એકમાત્ર નિશાની હોઈ શકે છે. ક્યારેક આંતરિક હરસ નીચે સરકી આવે છે (પ્રોલેપ્સ), એટલે કે મોટા થઈને ગુદાના સ્નાયુ (સ્ફિંક્ટર)ની બહાર નીકળી આવે છે. આવું થાય ત્યારે તમે તેને ભેજવાળી, ગુલાબી ચામડીના ગાદી જેવા ભાગ તરીકે જોઈ કે અનુભવી શકો છો, જે આસપાસના ભાગ કરતાં વધુ ગુલાબી હોય છે. બહાર નીકળેલા હરસમાં કપડાં ઘસાવાથી અને બેસવાથી બળતરા થતાં દુખાવો થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે તે જાતે જ મળાશયમાં પાછા જતા રહે છે; જો ન જાય, તો તેને હળવેથી દબાવીને પાછા અંદર મૂકી શકાય છે.
બાહ્ય હરસ ગુદાની અંદર હોય છે અને ઘણી વાર તકલીફ આપે છે. જો બાહ્ય હરસ બહારની તરફ સરકી આવે (સામાન્ય રીતે મળત્યાગ વખતે), તો તમે તેને જોઈ અને અનુભવી શકો છો. બહાર નીકળેલા બાહ્ય હરસમાં ક્યારેક લોહીના ગઠ્ઠા બની જાય છે, જેનાથી થ્રોમ્બોસિસ નામની અત્યંત પીડાદાયક સ્થિતિ થાય છે. જો બાહ્ય હરસમાં થ્રોમ્બોસિસ થાય, તો તે જાંબલી કે ભૂરા રંગનો થઈને ડરામણો દેખાઈ શકે છે અને તેમાંથી લોહી પણ પડી શકે છે. દેખાવ ગમે તેવો હોય, થ્રોમ્બોસિસવાળા હરસ સામાન્ય રીતે ગંભીર નથી હોતા અને લગભગ એક અઠવાડિયામાં જાતે મટી જાય છે. જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો થ્રોમ્બોસિસવાળા હરસને સર્જરીથી કાઢી શકાય છે, જેનાથી દુખાવો બંધ થઈ જાય છે.
ગુદામાંથી લોહી પડવું કે કોઈપણ પ્રકારનો દુખાવો ચિંતાજનક છે અને તેની તપાસ થવી જોઈએ; તે કોલોરેક્ટલ કેન્સર જેવી જીવલેણ સ્થિતિનો સંકેત હોઈ શકે છે. ગુદામાંથી લોહી પડવાનું મુખ્ય કારણ હરસ છે અને તે ભાગ્યે જ જોખમી હોય છે, પરંતુ તમારા ડૉક્ટર પાસેથી ચોક્કસ નિદાન કરાવવું જરૂરી છે.
હરસ થવાનાં કારણો શું છે?
કોઈપણ ઉંમરની કોઈપણ વ્યક્તિને હરસ થઈ શકે છે. તે ખૂબ સામાન્ય છે; લગભગ 50% લોકોને જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક હરસ થાય છે. જોકે, વૃદ્ધ લોકોમાં અને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તે વધુ જોવા મળે છે. સંશોધકોને હજુ ચોક્કસ ખબર નથી કે હરસ શાના કારણે થાય છે. “નબળી” નસો – જેનાથી હરસ અને વેરિકોઝ વેઇન્સ જેવી બીજી તકલીફો થાય છે – વારસાગત હોઈ શકે છે.
સંભવ છે કે પેટ પર વધુ પડતા દબાણને કારણે નસો ફૂલી જાય છે અને તેમાં સહેલાઈથી બળતરા થાય છે. આ દબાણ મેદસ્વિતા, ગર્ભાવસ્થા, લાંબો સમય ઊભા રહેવા કે બેસી રહેવા, શૌચાલયમાં જોર કરવા, ખાંસી, છીંક, ઊલટી અને શારીરિક મહેનત કરતી વખતે શ્વાસ રોકી રાખવાથી થઈ શકે છે.
હરસ થવામાં – અને તેને અટકાવવામાં – ખોરાકની મહત્વની ભૂમિકા છે. જે લોકો નિયમિત રીતે વધુ રેસા (ફાઇબર)વાળો ખોરાક લે છે, તેમને હરસ થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે, પરંતુ જેઓ પ્રોસેસ્ડ ખોરાક વધુ પસંદ કરે છે તેમને હરસનું જોખમ વધારે છે. ઓછા રેસાવાળો ખોરાક અથવા પૂરતું પાણી ન પીવાથી કબજિયાત થઈ શકે છે, જે બે રીતે હરસમાં ફાળો આપે છે: તેનાથી શૌચાલયમાં જોર કરવું પડે છે અને સખત મળને કારણે ફૂલેલી નસોમાં વધુ બળતરા થતાં હરસ વધુ વકરે છે.
પાઇલ્સનાં લક્ષણો શું છે?
હરસનાં લક્ષણોમાં સમાવેશ થાય છે:
- ગુદામાંથી ચળકતું લાલ લોહી પડવું. મળ પર કે ટોઇલેટ પેપર પર લોહીના લીટા દેખાઈ શકે છે.
- મળત્યાગ વખતે દુખાવો કે સંવેદનશીલતા.
- ગુદા પાસે પીડાદાયક સોજો કે ગાંઠ.
- ગુદામાં ખંજવાળ.
- ગુદામાંથી ચીકણો સ્રાવ.
નીચેના સંજોગોમાં ડૉક્ટરની સલાહ લો:
- જો તમને પહેલી વાર મળાશયમાંથી લોહી પડે, ભલે તમને લાગતું હોય કે તમને હરસ છે. કોલોન પોલિપ્સ, કોલાઇટિસ, ક્રોહન્સ ડિસીઝ અને કોલોરેક્ટલ કેન્સરથી પણ મળાશયમાંથી લોહી પડી શકે છે. ચોક્કસ નિદાન જરૂરી છે.
- જો તમને હરસનું નિદાન થયું હોય અને મળાશયમાંથી લાંબા સમયથી (રોજ કે દર અઠવાડિયે) લોહી પડતું હોય, અથવા માત્ર લીટા કરતાં વધુ પ્રમાણમાં લોહી પડતું હોય. ભાગ્યે જ બને છે, પરંતુ હરસમાંથી વધુ પડતું લોહી પડવાથી એનિમિયા (લોહીની ઊણપ) થઈ શકે છે.
મને પાઇલ્સ છે કે નહીં તે કેવી રીતે ખબર પડે?
સૌપ્રથમ તમારા ડૉક્ટર ગુદાના ભાગની તપાસ કરશે; કદાચ મોજું પહેરેલી ચીકણી આંગળી દાખલ કરીને, અથવા એનોસ્કોપ (મળાશયના નીચેના થોડા ઇંચ જોવા માટેની લાઇટવાળી પોલી નળી) કે પ્રોક્ટોસ્કોપ (જે એનોસ્કોપની જેમ જ કામ કરે છે, પરંતુ મળાશયની વધુ સંપૂર્ણ તપાસ કરે છે) વડે.
આંતરિક હરસ ઓળખવા માટે અથવા ગુદામાંથી વારંવાર લોહી પડવાનું કારણ બનતી બીજી બીમારીઓ, જેમ કે એનલ ફિશર, કોલાઇટિસ, ક્રોહન્સ ડિસીઝ અને કોલોરેક્ટલ કેન્સરની શક્યતા દૂર કરવા માટે વધુ તપાસની જરૂર પડી શકે છે.
ગુદા નળીમાં વધુ અંદર (નીચલા, એટલે કે સિગ્મોઇડ કોલોન સુધી) જોવા માટે સિગ્મોઇડોસ્કોપીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, અથવા કોલોનોસ્કોપી દ્વારા આખું મોટું આંતરડું જોઈ શકાય છે. બંને પદ્ધતિમાં લાઇટવાળી, વળી શકે તેવી નળી મળાશયમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. બેરિયમ એક્સ-રેથી આખા મોટા આંતરડાનો અંદરનો ભાગ જોઈ શકાય છે. પહેલાં બેરિયમ એનિમા આપવામાં આવે છે અને પછી પાચનતંત્રના નીચેના ભાગના એક્સ-રે લેવામાં આવે છે.
પાઇલ્સની સારવાર શું છે?
પાઇલ્સની સારવાર દવાની દુકાનોમાંથી અથવા જનરલ પ્રેક્ટિશનર (GP) ડૉક્ટર દ્વારા ઉપલબ્ધ છે.
ક્રીમ, મલમ અને સપોઝિટરી (ગુદામાં મૂકવાની દવા) ટૂંકા ગાળા માટે સોજો અને બળતરાનાં લક્ષણોમાં રાહત આપી શકે છે. વધુ પડતી બળતરા માટે ડૉક્ટર કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ક્રીમની સલાહ આપી શકે છે.
હૂંફાળા (ગરમ નહીં) પાણીમાં બેસવું (સિટ્ઝ બાથ) એ પાઇલ્સની પરંપરાગત સારવાર છે: લગભગ 8 સેમી હૂંફાળા પાણીમાં 15 મિનિટ માટે, દિવસમાં ઘણી વાર, ખાસ કરીને મળત્યાગ પછી બેસો.
પેરાસિટામોલ જેવી દુખાવાની દવાઓ પાઇલ્સના દુખાવામાં રાહત આપી શકે છે. પીડાદાયક હરસની સારવાર માટે સ્થાનિક બધિરતા (લોકલ એનેસ્થેટિક)વાળી દવાઓ લખી આપવામાં આવી શકે છે.
જો તમને કબજિયાત હોય, તો ડૉક્ટર જુલાબ (લેક્સેટિવ) લેવાની સલાહ આપી શકે છે.
જોકે, આ સારવારથી હરસ પોતે દૂર થતા નથી.
જો તમે ગર્ભવતી હો, તો ખોરાકમાં ફેરફાર સહિત કોઈપણ સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં તમારા ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો.
જો લક્ષણો ચાલુ રહે, તો તમારા ડૉક્ટર નીચેનામાંથી કોઈ એક પ્રક્રિયાની સલાહ આપી શકે છે. તેમાંની ઘણી પ્રક્રિયાઓ એક જ દિવસમાં (ડે-કેસ તરીકે) કરી શકાય છે:
ઇન્જેક્શન અથવા સ્ક્લેરોથેરાપી. આંતરિક હરસમાં એક દ્રાવણનું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે, જે ડાઘ બનાવીને હરસને બંધ કરી દે છે. ઇન્જેક્શનમાં થોડો જ દુખાવો થાય છે.
બેન્ડિંગ. બહાર નીકળેલા હરસને ઘણી વાર રબર-બેન્ડ લાઇગેશન દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. એક ખાસ સાધન વડે હરસની આસપાસ નાનું રબર બેન્ડ બાંધવામાં આવે છે, જેનાથી તેનો લોહીનો પુરવઠો લગભગ તરત જ બંધ થઈ જાય છે. એક અઠવાડિયામાં હરસ સુકાઈને ખરી પડે છે.
કોએગ્યુલેશન અથવા કૉટરાઇઝેશન (ડામ). ઇલેક્ટ્રિક પ્રોબ, લેસર કિરણ અથવા ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશ વડે આપેલો નાનો ડામ પીડા વગર હરસના છેડાને બંધ કરી દે છે, જેનાથી તે બંધ થઈને સંકોચાઈ જાય છે. આ પદ્ધતિ બહાર નીકળેલા હરસ માટે સૌથી ઉપયોગી છે.
સર્જરી. મોટા આંતરિક હરસ અથવા અત્યંત તકલીફ આપતા બાહ્ય હરસ (જેમ કે સહન ન થાય તેટલા પીડાદાયક થ્રોમ્બોસિસવાળા હરસ) માટે તમારા ડૉક્ટર હેમોરોઇડેક્ટોમી નામની પરંપરાગત સર્જરી પસંદ કરી શકે છે.
હરસ દૂર કરવાની સફળતાનો દર લગભગ 95% જેટલો છે, પરંતુ ખોરાક અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર ન કરવામાં આવે તો હરસ ફરી થઈ શકે છે.
પોષણ અને ખોરાક
વધુ રેસાવાળો ખોરાક લઈને તમે કબજિયાત અટકાવી શકો છો. ભોજન અને નાસ્તામાં મુખ્યત્વે શાકભાજી, ફળો, સૂકો મેવો અને આખાં અનાજ હોવાં જોઈએ, અને પ્રોસેસ્ડ ખોરાક તથા માંસ શક્ય તેટલાં ઓછાં લેવાં જોઈએ. જો આ તમારા માટે મોટો ફેરફાર હોય, તો ગેસ ન થાય તે માટે નવો ખોરાક ધીમે ધીમે શરૂ કરો.
જો તમે પૂરતો રેસાવાળો ખોરાક ન લઈ શકતા હો, તો મળ નરમ કરતી દવાઓ (સ્ટૂલ સોફ્ટનર) અથવા મળનું પ્રમાણ વધારતી દવાઓ (બલ્ક-ફોર્મિંગ એજન્ટ) વડે તમારો ખોરાક પૂરો કરો. (જુલાબ ટાળો, કારણ કે તેનાથી ઝાડા થઈ શકે છે જે ફૂલેલી નસોમાં વધુ બળતરા કરી શકે છે.)
દરરોજ ઓછામાં ઓછા આઠ ગ્લાસ પાણી પીઓ; જો તમારું જીવન ખાસ કરીને સક્રિય હોય અથવા તમે ગરમ વાતાવરણમાં રહેતા હો, તો તમારે વધુ પાણીની જરૂર પડશે.
મીઠાનું પ્રમાણ ધ્યાનમાં રાખો. ખોરાકમાં વધુ પડતું મીઠું શરીરમાં પાણી જમા કરે છે, જેનો અર્થ છે કે હરસ સહિત બધી નસોમાં સોજો આવે છે.
ઘરગથ્થુ ઉપાયો
- કલાકો સુધી સતત બેસી ન રહો. જો બેસવું જ પડે, તો વિરામ લો: દર કલાકે ઊભા થઈને ઓછામાં ઓછી પાંચ મિનિટ હરો-ફરો. ડોનટ આકારનું ગાદલું બેસવાનું વધુ આરામદાયક બનાવી શકે છે અને હરસ પરનું દબાણ તથા દુખાવો ઘટાડી શકે છે.
- મળત્યાગ ઓછો પીડાદાયક બને તે માટે ગુદાની અંદર થોડી પેટ્રોલિયમ જેલી લગાવો.
- દુખાવો અને ખંજવાળ ઘટાડવા માટે બળતરાવાળા હરસ પર વિચ હેઝલ (એક શાંતિદાયક, સોજો ઘટાડતી વનસ્પતિ) હળવેથી લગાવવાનો વિચાર કરો.
- હરસને ખંજવાળવાની ઇચ્છાને રોકો, કારણ કે તેનાથી બધું વધુ ખરાબ થાય છે: સોજાવાળી નસોમાં વધુ બળતરા થાય છે; તેની આસપાસની ચામડીને નુકસાન થાય છે; અને ખંજવાળ પોતે વધી જાય છે. તેના બદલે, સોજો અને બળતરા ઘટાડવા માટે ડૉક્ટરની ચિઠ્ઠી વગર મળતી સ્ટેરોઇડ ક્રીમ ચામડી પર (ગુદાની અંદર નહીં – ફક્ત બહાર) લગાવવાનો અને ઠંડો શેક કરવાનો વિચાર કરો. ખંજવાળમાં રાહત માટે તમે ડૉક્ટરની ચિઠ્ઠી વગર મળતી હરસની ક્રીમ અજમાવી શકો છો.
- જો તમને દુખાવાની દવાની જરૂર હોય, તો પેરાસિટામોલ લેવાનો વિચાર કરો.
- ગુદાનો ભાગ સ્વચ્છ રાખવા માટે નિયમિત સ્નાન કરો, પરંતુ હળવેથી: વધુ પડતું ઘસવાથી, ખાસ કરીને સાબુ વડે, બળતરા અને દાહ વધી શકે છે.
- શૌચાલયમાં એક સમયે પાંચ મિનિટથી વધુ ન બેસો, અને લૂછતી વખતે હળવેથી લૂછો. જો ટોઇલેટ પેપરથી બળતરા થતી હોય, તો તેને પહેલાં થોડું ભીનું કરો, અથવા રૂનાં પૂમડાં કે આલ્કોહોલ વગરનાં બેબી વાઇપ્સ વાપરો. તમે ધોઈને પછી હળવેથી દબાવીને ભાગ સૂકો કરવાનું પણ પસંદ કરી શકો.
- મહેનત માગતું કોઈપણ કામ કરતી વખતે શ્વાસ એકસરખો લેતા રહો. મહેનત કરતી વખતે શ્વાસ રોકી રાખવો સામાન્ય છે, અને જો તમે એમ કરો તો તમે જોર કરો છો, જે હરસના સોજામાં ફાળો આપે છે.
પાઇલ્સને કેવી રીતે અટકાવી શકાય?
સ્વસ્થ ખોરાક અને જીવનશૈલી હરસ અટકાવવા માટે સારી સુરક્ષા છે, પછી ભલે તમને પહેલેથી હરસનાં લક્ષણો હોય કે તમે તેને અટકાવવા માંગતા હો. નિયમિત કસરત પણ મહત્વની છે, ખાસ કરીને જો તમારું કામ બેઠાડુ હોય. કસરત ઘણી રીતે મદદ કરે છે: વજન કાબૂમાં રાખે છે, કબજિયાતની શક્યતા ઘટાડે છે અને સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે.
મળત્યાગની સારી ટેવો પણ હરસ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. જેવી હાજત લાગે તેવા તરત જ શૌચાલય જાઓ. ઉપરાંત, શૌચાલયમાં લાંબો સમય (પાંચ મિનિટથી વધુ) બેસવાનું ટાળો અને મળત્યાગ વખતે જોર કરવાનું ટાળો.