તમારું મળાશય (રેક્ટમ) તમારા પાચનતંત્રનો છેલ્લો ભાગ છે. ખોરાક તમારા નાના આંતરડા (આંતરડાનો લાંબો, પાતળો ભાગ)માંથી પસાર થાય છે અને પોષક તત્વો શોષાય છે. પછી ખોરાકનો કચરો તમારા મોટા આંતરડામાંથી પસાર થાય છે, જ્યાં તે ઘન મળ બને છે. મોટા આંતરડાના છેડે આવેલું તમારું મળાશય એ જગ્યા છે જ્યાં મળ ગુદા દ્વારા મળત્યાગ તરીકે બહાર નીકળતાં પહેલાં ભેગો થાય છે.
તમારું મળાશય ત્રણ સ્તરોનું બનેલું છે અને તેમાં આનો સમાવેશ થાય છે:
- મળાશયની દીવાલનું અસ્તર (મ્યુકોસા)
- સ્નાયુનું એક સ્તર (મસ્ક્યુલારિસ પ્રોપ્રિયા)
- મળાશયની આસપાસની ચરબીવાળી પેશી (મેસોરેક્ટમ)
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ ત્યારે થાય છે જ્યારે તમારા મળાશયની દીવાલ અથવા તેના અસ્તરનો ભાગ તમારી ગુદામાંથી બહાર નીકળી આવે છે. આવું તમે મળત્યાગ કરતા હો ત્યારે થઈ શકે છે. જોકે, તે ખાંસી કે છીંક ખાતી વખતે, અથવા ચાલવા કે ઊભા થવા જેવી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ કરતી વખતે પણ થઈ શકે છે. રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓને થાય છે – 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં તે સૌથી સામાન્ય છે. જોકે, તે કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે અને પુરુષોને પણ થાય છે. નાનાં બાળકો (સામાન્ય રીતે ત્રણ વર્ષથી નાનાં)ને પણ રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ થઈ શકે છે અને તે છોકરીઓ અને છોકરાઓને સમાન રીતે થાય છે.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સની જટિલતાઓ
જોકે ખૂબ જ ભાગ્યે બને છે, પરંતુ તમારા મળાશયનો ભાગ ફસાઈ શકે છે. આનાથી લોહીનો પુરવઠો બંધ થઈ શકે છે અને બહાર નીકળેલી પેશી મૃત થઈ શકે છે (આને સ્ટ્રેંગ્યુલેટેડ પ્રોલેપ્સ કહેવાય છે). તે અત્યંત પીડાદાયક હોઈ શકે છે અને તમારા મળાશયનો બહાર નીકળેલો ભાગ સૂજી શકે છે. જો આવું થાય, તો તમારે તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી જ જોઈએ.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સના પ્રકારો
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સના ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર છે.
- ફુલ-થિકનેસ રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ એટલે જ્યારે તમારા મળાશયની દીવાલનો ભાગ (દીવાલનાં ત્રણેય સ્તરો સહિત) તમારી ગુદામાંથી બહાર નીકળી આવે.
- મ્યુકોસલ પ્રોલેપ્સ એટલે જ્યારે તમારા મળાશયનું અસ્તર તમારી ગુદામાંથી બહાર નીકળી આવે.
- ઓકલ્ટ અથવા ઇન્ટરનલ ઇન્ટસસસેપ્શન રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ એટલે જ્યારે તમારું મળાશય પોતાની અંદર જ વળી જાય પરંતુ ગુદામાંથી બહાર ન નીકળે.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સનાં લક્ષણો
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સનું સૌથી સ્પષ્ટ લક્ષણ તમારી ગુદામાંથી બહાર આવતી ગાંઠ કે સોજો છે. શરૂઆતમાં તમને આ ફક્ત મળત્યાગ વખતે જ થઈ શકે છે. જોકે, તકલીફ વધતાં તે ખાંસી ખાતી વખતે કે ઊભા થતી વખતે પણ થઈ શકે છે. જો તમને ઇન્ટરનલ ઇન્ટસસસેપ્શન રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ હોય, તો ગુદામાંથી કોઈ ગાંઠ કે સોજો બહાર ન પણ આવે. જોકે, મળત્યાગ કર્યા પછી પણ તમને લાગી શકે કે મળાશયમાં હજુ કંઈક છે. તમે કદાચ આંગળીઓ વડે ગાંઠને પાછી અંદર ધકેલી શકો. જોકે, તે મુશ્કેલ બની શકે છે અને જેવી તમે તેને અંદર ધકેલો કે તરત તે ફરી બહાર આવી શકે છે. કદાચ તમે તેને બિલકુલ અંદર ધકેલી ન પણ શકો. જો તમને રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ હોય, તો મળત્યાગ પર કાબૂ રાખવો મુશ્કેલ બની શકે છે. તમારાં અંડરવેર ખરડાઈ શકે છે અથવા મળાશયમાંથી ચીકણો સ્રાવ થઈ શકે છે. આ લક્ષણોને કારણે સારી સ્વચ્છતા જાળવવી તમારા માટે મુશ્કેલ બની શકે છે. તમારા મળાશયમાંથી થોડું લોહી પડી શકે છે અને તે ભાગમાં તકલીફ થઈ શકે છે. તમારા મળાશયના બહાર નીકળેલા ભાગ પર ચાંદું (અલ્સર) પણ પડી શકે છે.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સનાં કારણો
તમને રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ શા માટે થઈ શકે તેનાં ચોક્કસ કારણો હાલમાં સંપૂર્ણપણે સમજાયાં નથી, પરંતુ ઘણી વાર તે તમારા પેડુ (પેલ્વિસ)ના નબળા પડેલા સ્નાયુઓ સાથે સંકળાયેલું હોય છે. તે તમારા પેટ પર વધારાનું દબાણ લાવતી અમુક સ્થિતિઓ સાથે સંબંધિત હોવાનું જાણીતું છે, જેમ કે:
- ગર્ભાવસ્થા
- કબજિયાત અને/અથવા મળત્યાગ વખતે જોર કરવું
- ઝાડા
- વધુ ખાંસી આવે તેવી તકલીફો, જેમ કે સિસ્ટિક ફાઇબ્રોસિસ, ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) કે ઊંટાટિયું (કાળી ખાંસી)
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ ક્યારેક ચેતાતંત્રની તકલીફો સાથે પણ સંબંધિત હોય છે, જેમાં આનો સમાવેશ થાય છે:
- મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ (MS)
- કમરની ગાદી (લમ્બર ડિસ્ક)ની બીમારી
- કમરના નીચલા ભાગ કે પેડુમાં ઈજા
- કરોડરજ્જુની ગાંઠો
મોટી ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં, ગર્ભાશય કે મૂત્રાશય નીચે ઊતરી આવવાની (પ્રોલેપ્સ) સાથે જ રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ પણ થઈ શકે છે. આ તમારા પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓની સામાન્ય નબળાઈને કારણે થતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ એવા સ્નાયુઓનો સમૂહ છે જે તમારા પ્યુબિક હાડકા અને કરોડરજ્જુના તળિયા વચ્ચે ટેકો આપતો ઝોળી જેવો આધાર બનાવે છે. પેલ્વિક ફ્લોરના સ્નાયુઓની આ નબળાઈ અગાઉની ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સનું નિદાન
તમારા ડૉક્ટર તમારાં લક્ષણો વિશે પૂછશે અને તમારી તપાસ કરશે. તપાસ માટે તેમણે તમારા મળાશયમાં આંગળી દાખલ કરવી પડી શકે છે. આ માટે ડૉક્ટર મોજાં પહેરશે. તેઓ તમારા તબીબી ઇતિહાસ વિશે પણ પૂછી શકે છે. તમારા ડૉક્ટર તપાસ કરીને રેક્ટલ પ્રોલેપ્સનું નિદાન કરી શકે છે. વધુ ટેસ્ટ માટે તેઓ તમને આંતરડાની તકલીફોના નિષ્ણાત ડૉક્ટર પાસે મોકલી શકે છે.
આમાં આનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
- ઇવેક્યુએશન પ્રોક્ટોગ્રાફી – આ એક પ્રકારનો એક્સ-રે કે સ્કેન છે જે તમે મળત્યાગ કરતા હો ત્યારે તમારું મળાશય અને ગુદા નળી દર્શાવે છે
- સિગ્મોઇડોસ્કોપી – આમાં છેડે લાઇટ અને કેમેરાવાળી પાતળી નળીનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી ડૉક્ટર તમારા મળાશય અને આંતરડાની અંદર જોઈ શકે
- કોલોનોસ્કોપી – આમાં કોલોનોસ્કોપ નામના સાંકડા, વળી શકે તેવા, નળી જેવા ટેલિસ્કોપિક કેમેરાનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી ડૉક્ટર તમારા મોટા આંતરડાની અંદર જોઈ શકે
- એન્ડોએનલ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ- આમાં મળ પરના કાબૂ માટે વપરાતા સ્નાયુઓ જોવા માટે પાતળા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પ્રોબનો ઉપયોગ થાય છે
તમારું મળાશય બહાર નીકળી આવવાનું કારણ બનતી કોઈ મૂળ તકલીફની શક્યતા દૂર કરવા માટે તમારે બીજા ટેસ્ટ પણ કરાવવા પડી શકે છે.
રેક્ટલ પ્રોલેપ્સની સારવાર
તકલીફના શરૂઆતના તબક્કામાં, તમારા ડૉક્ટર તમને પુષ્કળ ફળો અને શાકભાજી તથા રેસા (ફાઇબર)વાળો બીજો ખોરાક ખાવાની સલાહ આપી શકે છે. જોર કર્યા વગર મળત્યાગ થઈ શકે તે માટે તેઓ ફાયબોજેલ જેવા મળનું પ્રમાણ વધારતા જુલાબ (બલ્કિંગ લેક્સેટિવ) લેવાનું સૂચન કરી શકે છે. તમારા ડૉક્ટર પૂરતું પાણી પીવાની સલાહ પણ આપશે.
બાળકોમાં, રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ સામાન્ય રીતે કોઈ સારવાર વગર જ સારું થઈ જાય છે. તમારા બાળકને નિયમિત મળત્યાગની ટેવ કેવી રીતે પાડવી તે અંગે તમારા ડૉક્ટર સલાહ આપશે. ખાતરી કરો કે તમારા બાળકના ખોરાકમાં પુષ્કળ ફળો અને શાકભાજી તથા રેસાવાળો ખોરાક હોય. એ પણ ખાતરી કરો કે તમારું બાળક પૂરતું પાણી પીએ. તમારા બાળકનું મળાશય બહાર નીકળી આવે ત્યારે તેને પાછું ગુદામાં કેવી રીતે ધકેલવું તે અંગે પણ તમારા ડૉક્ટર સલાહ આપશે.
ક્યારેક તમારા ડૉક્ટર બહાર નીકળેલી પેશીનો નાશ કરવામાં મદદ માટે તમારા બાળકને સ્ક્લેરોસન્ટ નામના પદાર્થનું ઇન્જેક્શન આપવાની અથવા સર્જરીની ભલામણ કરી શકે છે. જોકે, બીજી સારવાર સફળ ન થઈ હોય ત્યારે જ આનો વિચાર કરવામાં આવે છે. તે તમારા બાળકની ઉંમર અને તેની તકલીફ કેટલી ગંભીર છે તેના પર પણ આધાર રાખશે.
સર્જરી
ફુલ-થિકનેસ રેક્ટલ પ્રોલેપ્સની અસરકારક સારવારનો એકમાત્ર રસ્તો સર્જરી છે.
સર્જરીના જુદા જુદા પ્રકારો છે, પરંતુ દરેક પ્રકાર બે મુખ્ય શ્રેણીઓમાં આવે છે. આ તમારા સર્જન ઓપરેશન માટે ક્યાં કાપો મૂકશે તેના પર આધાર રાખે છે. તમારા સર્જન કાં તો તમારા પેટ પર કાપો મૂકશે (એક કાપો અથવા ઘણા નાના કાપા), અથવા બહાર નીકળેલા ભાગની આસપાસ. જો બહાર નીકળેલા ભાગની આસપાસ હોય, તો તેને પેરિનિયલ સર્જરી કહેવાય છે.
તમારા માટે કયું ઓપરેશન શ્રેષ્ઠ છે તે અંગે તમારા સર્જન સલાહ આપશે. યાદ રાખવું મહત્વનું છે કે કોઈપણ પદ્ધતિથી સર્જરી કરાવ્યા પછી રેક્ટલ પ્રોલેપ્સ ફરી થઈ શકે છે. ઓપરેશન સફળ થવાની શક્યતા તમે કયા પ્રકારની સર્જરી કરાવો છો અને તમારી વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિ પર આધાર રાખશે. વધુ માહિતી માટે તમારા સર્જનને પૂછો.